Εισαγωγή
Η βιβλιογραφική ανασκόπηση αποτελεί βασικό εργαλείο της επιστημονικής έρευνας, καθώς επιτρέπει τη συγκέντρωση, αξιολόγηση και σύνθεση της υπάρχουσας γνώσης γύρω από ένα συγκεκριμένο ερευνητικό ερώτημα.
Ωστόσο, η πραγματοποίηση μιας πλήρους συστηματικής ανασκόπησης μπορεί να απαιτήσει σημαντικό χρόνο, ανθρώπινους πόρους και εκτεταμένη διαδικασία αναζήτησης και αξιολόγησης της βιβλιογραφίας. Σε περιπτώσεις όπου απαιτούνται τεκμηριωμένες απαντήσεις σε σχετικά σύντομο χρονικό διάστημα, μπορεί να χρησιμοποιηθεί η σύντομη ή ταχεία βιβλιογραφική ανασκόπηση (rapid review).
Η rapid review αποτελεί μια μορφή σύνθεσης επιστημονικών δεδομένων που διατηρεί βασικές αρχές της συστηματικής ανασκόπησης, αλλά επιταχύνει ή απλοποιεί ορισμένα στάδια της διαδικασίας. Στόχος είναι η παραγωγή χρήσιμης και αξιόπιστης επιστημονικής πληροφορίας σε μικρότερο χρονικό διάστημα.
Τι Είναι η Rapid Review;
Η rapid review μπορεί να περιγραφεί ως μια επιταχυνόμενη μορφή συστηματικής ανασκόπησης.
Δεν αποτελεί απλή ή πρόχειρη αναζήτηση άρθρων. Αντίθετα, πρέπει να χρησιμοποιεί προκαθορισμένο ερευνητικό ερώτημα, σαφή κριτήρια επιλογής μελετών και οργανωμένη διαδικασία αναζήτησης, αξιολόγησης και σύνθεσης των ευρημάτων.
Η βασική διαφορά είναι ότι ορισμένα στάδια της πλήρους συστηματικής ανασκόπησης περιορίζονται ή απλοποιούνται.
Οι σύγχρονες οδηγίες της Cochrane περιγράφουν τις rapid reviews ως ανασκοπήσεις στις οποίες χρησιμοποιούνται απλοποιημένες ή παραλειπόμενες μέθοδοι, με στόχο τη γρηγορότερη παραγωγή μιας σύνθεσης των διαθέσιμων δεδομένων, διατηρώντας παράλληλα όσο το δυνατόν μεγαλύτερη μεθοδολογική αυστηρότητα.
Γιατί Χρησιμοποιείται;
Οι rapid reviews είναι ιδιαίτερα χρήσιμες όταν οι αποφάσεις πρέπει να ληφθούν γρήγορα.
Αυτό συμβαίνει συχνά στη δημόσια υγεία, στην κλινική πρακτική, στην αξιολόγηση υπηρεσιών υγείας, στη χάραξη πολιτικής και σε τομείς στους οποίους η διαθέσιμη γνώση εξελίσσεται γρήγορα.
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας επισημαίνει ότι οι rapid reviews μπορούν να παρέχουν έγκαιρα και αξιοποιήσιμα στοιχεία για αποφάσεις σχετικά με την ποιότητα, την αποτελεσματικότητα και την οργάνωση των συστημάτων υγείας, ιδιαίτερα όταν ο χρόνος και οι διαθέσιμοι πόροι δεν επιτρέπουν την εκπόνηση μιας πλήρους συστηματικής ανασκόπησης.
Διαφορά από τη Συστηματική Ανασκόπηση
Η συστηματική ανασκόπηση επιδιώκει την όσο το δυνατόν πληρέστερη αναζήτηση και αξιολόγηση της υπάρχουσας βιβλιογραφίας.
Η διαδικασία μπορεί να περιλαμβάνει αναζήτηση σε πολλές βάσεις δεδομένων, αναζήτηση γκρίζας βιβλιογραφίας, έλεγχο των μελετών από περισσότερους ανεξάρτητους ερευνητές, λεπτομερή αξιολόγηση του κινδύνου μεροληψίας και εκτεταμένη σύνθεση των αποτελεσμάτων.
Στη rapid review ορισμένες από αυτές τις διαδικασίες μπορεί να περιοριστούν.
Για παράδειγμα, μπορεί να χρησιμοποιηθούν λιγότερες βάσεις δεδομένων, μικρότερο χρονικό εύρος αναζήτησης, περιορισμός σε συγκεκριμένες γλώσσες ή ταχύτερες διαδικασίες διαλογής και εξαγωγής δεδομένων.
Το στοιχείο που διαφοροποιεί μια σωστά σχεδιασμένη rapid review από μια απλή βιβλιογραφική αναζήτηση είναι ότι οι περιορισμοί αυτοί πρέπει να είναι προκαθορισμένοι, αιτιολογημένοι και διαφανώς καταγεγραμμένοι.
Διατύπωση του Ερευνητικού Ερωτήματος
Όπως και στη συστηματική ανασκόπηση, η διαδικασία ξεκινά από ένα σαφές και συγκεκριμένο ερευνητικό ερώτημα.
Στις έρευνες υγείας μπορεί να χρησιμοποιηθεί το πλαίσιο PICO:
Population, δηλαδή πληθυσμός,
Intervention, δηλαδή παρέμβαση,
Comparison, δηλαδή σύγκριση,
και Outcome, δηλαδή αποτέλεσμα.
Ανάλογα με το αντικείμενο της ανασκόπησης μπορούν να χρησιμοποιηθούν και άλλα πλαίσια.
Όσο πιο σαφές είναι το ερευνητικό ερώτημα τόσο πιο εύκολο είναι να καθοριστούν οι όροι αναζήτησης και τα κριτήρια ένταξης και αποκλεισμού.
Στρατηγική Αναζήτησης
Η αναζήτηση της βιβλιογραφίας πρέπει να είναι συστηματική ακόμη και όταν πραγματοποιείται σε περιορισμένο χρόνο.
Ο ερευνητής καθορίζει τις βάσεις δεδομένων, τις λέξεις-κλειδιά και τους λογικούς τελεστές που θα χρησιμοποιηθούν.
Ανάλογα με το αντικείμενο, μπορούν να χρησιμοποιηθούν επιστημονικές βάσεις όπως PubMed/MEDLINE, Scopus, Web of Science, Embase, PsycINFO ή άλλες εξειδικευμένες πηγές.
Η rapid review μπορεί να περιορίσει τον αριθμό των βάσεων ή το χρονικό εύρος της αναζήτησης, αλλά οι επιλογές αυτές πρέπει να αναφέρονται με σαφήνεια στη μεθοδολογία.
Κριτήρια Ένταξης και Αποκλεισμού
Πριν ξεκινήσει η επιλογή των μελετών πρέπει να καθοριστούν συγκεκριμένα κριτήρια ένταξης και αποκλεισμού.
Τα κριτήρια μπορεί να αφορούν τον πληθυσμό, τη χρονική περίοδο, τον σχεδιασμό των μελετών, την παρέμβαση, το αποτέλεσμα, τη γλώσσα και τον τύπο δημοσίευσης.
Η εκ των προτέρων διατύπωσή τους περιορίζει τον κίνδυνο να επιλέγονται μελέτες επειδή συμφωνούν με τις προσδοκίες του ερευνητή.
Διαλογή και Επιλογή Μελετών
Μετά την αναζήτηση ακολουθεί η απομάκρυνση των διπλότυπων εγγραφών και η διαλογή των τίτλων και περιλήψεων.
Οι μελέτες που φαίνεται να πληρούν τα κριτήρια εξετάζονται στη συνέχεια σε πλήρες κείμενο.
Στις πλήρεις συστηματικές ανασκοπήσεις η διαδικασία πραγματοποιείται συχνά ανεξάρτητα από δύο ερευνητές. Στις rapid reviews μπορεί να χρησιμοποιηθεί πιο επιταχυνόμενο μοντέλο, όπως ένας βασικός αξιολογητής με έλεγχο μέρους των αποφάσεων από δεύτερο ερευνητή.
Οι σύγχρονες οδηγίες της Cochrane δίνουν ιδιαίτερη σημασία στην επιλογή διαδικασιών που εξοικονομούν χρόνο χωρίς να αυξάνουν αδικαιολόγητα τον κίνδυνο σφάλματος.
Εξαγωγή Δεδομένων
Για κάθε μελέτη που τελικά συμπεριλαμβάνεται καταγράφονται τα βασικά χαρακτηριστικά της.
Αυτά μπορεί να περιλαμβάνουν τον συγγραφέα, το έτος δημοσίευσης, τη χώρα, τον σχεδιασμό, το μέγεθος του δείγματος, τα χαρακτηριστικά των συμμετεχόντων, τις παρεμβάσεις ή εκθέσεις και τα κύρια αποτελέσματα.
Η χρήση ενός προκαθορισμένου πίνακα εξαγωγής δεδομένων βοηθά στη συστηματική παρουσίαση και στη μείωση λαθών.
Αξιολόγηση Ποιότητας και Κινδύνου Μεροληψίας
Η ταχύτητα δεν πρέπει να οδηγεί στην πλήρη παράλειψη της αξιολόγησης της ποιότητας των μελετών.
Η αξιολόγηση του κινδύνου μεροληψίας επιτρέπει στον ερευνητή να εξετάσει σε ποιο βαθμό τα αποτελέσματα κάθε μελέτης μπορεί να επηρεάζονται από μεθοδολογικά προβλήματα.
Το κατάλληλο εργαλείο εξαρτάται από τον σχεδιασμό των μελετών που περιλαμβάνονται στην ανασκόπηση.
Η ποιότητα των τελικών συμπερασμάτων μιας rapid review εξαρτάται όχι μόνο από τον αριθμό των μελετών που εντοπίζονται αλλά και από την ποιότητα των πρωτογενών ερευνών.
Σύνθεση των Αποτελεσμάτων
Τα δεδομένα μπορούν να συντεθούν αφηγηματικά ή, όταν οι μελέτες είναι επαρκώς συγκρίσιμες, με ποσοτικές μεθόδους.
Η αφηγηματική σύνθεση οργανώνει και συγκρίνει τα αποτελέσματα των μελετών, αναδεικνύοντας κοινά ευρήματα, διαφορές και πιθανούς λόγους ετερογένειας.
Σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να πραγματοποιηθεί μετα-ανάλυση, εφόσον υπάρχει επαρκής αριθμός συγκρίσιμων μελετών και ο σχεδιασμός της rapid review το επιτρέπει.
Πλεονεκτήματα
Το σημαντικότερο πλεονέκτημα μιας rapid review είναι η ταχύτητα παραγωγής τεκμηριωμένης πληροφορίας.
Μπορεί επίσης να απαιτεί λιγότερους ανθρώπινους και οικονομικούς πόρους από μια πλήρη συστηματική ανασκόπηση.
Αποτελεί έτσι ιδιαίτερα χρήσιμη επιλογή όταν υπάρχει επείγουσα ανάγκη λήψης απόφασης ή όταν οι διαθέσιμοι πόροι είναι περιορισμένοι. Η Cochrane αναφέρει ως χαρακτηριστικές περιπτώσεις την επείγουσα λήψη αποφάσεων, τις νέες τεχνολογίες και τα ταχέως εξελισσόμενα επιστημονικά πεδία.
Περιορισμοί και Κίνδυνος Μεροληψίας
Η επιτάχυνση της διαδικασίας δημιουργεί αναπόφευκτα ορισμένους κινδύνους.
Ο περιορισμός των βάσεων δεδομένων μπορεί να οδηγήσει στην παράλειψη σχετικών μελετών. Ο αποκλεισμός συγκεκριμένων γλωσσών μπορεί να προκαλέσει γλωσσική μεροληψία.
Η χρήση ενός μόνο αξιολογητή μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο λαθών κατά την επιλογή των μελετών ή την εξαγωγή των δεδομένων.
Όπως ήδη επισημαίνεται στο αρχικό κείμενο, ο περιορισμένος χρόνος αναζήτησης μπορεί να οδηγήσει σε μεροληψία επιλογής, ενώ ανεπαρκής αξιολόγηση ή σύνθεση των μελετών μπορεί να περιορίσει σημαντικά την ποιότητα των συμπερασμάτων.
Για αυτόν τον λόγο οι συντομεύσεις που χρησιμοποιούνται πρέπει να αναφέρονται ξεκάθαρα μαζί με τις πιθανές επιπτώσεις τους.
Συμπεράσματα
Η σύντομη βιβλιογραφική ανασκόπηση αποτελεί μια οργανωμένη και επιστημονικά χρήσιμη προσέγγιση για την ταχεία σύνθεση της υπάρχουσας γνώσης.
Δεν πρέπει να θεωρείται «πρόχειρη συστηματική ανασκόπηση». Αντίθετα, απαιτεί σαφές ερευνητικό ερώτημα, τεκμηριωμένη στρατηγική αναζήτησης, προκαθορισμένα κριτήρια επιλογής, συστηματική εξαγωγή δεδομένων και αξιολόγηση της ποιότητας των διαθέσιμων μελετών.
Η ουσιαστική διαφορά βρίσκεται στο ότι ορισμένα στάδια απλοποιούνται ή περιορίζονται με ελεγχόμενο και διαφανή τρόπο.
Όταν ο σχεδιασμός είναι κατάλληλος και οι περιορισμοί δηλώνονται με σαφήνεια, μια rapid review μπορεί να προσφέρει έγκαιρη και αξιόπιστη επιστημονική τεκμηρίωση για ερευνητικές, κλινικές και πολιτικές αποφάσεις.
Βιβλιογραφία
Garritty, C., Hamel, C., Trivella, M., Gartlehner, G., Nussbaumer-Streit, B., Devane, D., et al. (2024). Updated recommendations for the Cochrane rapid review methods guidance for rapid reviews of effectiveness. BMJ, 384, e076335.
Tricco, A. C., Langlois, E. V., & Straus, S. E. (Eds.). (2017). Rapid reviews to strengthen health policy and systems: A practical guide. World Health Organization.
Tricco, A. C., Antony, J., Zarin, W., Strifler, L., Ghassemi, M., Ivory, J., et al. (2015). A scoping review of rapid review methods. BMC Medicine, 13, 224.
Watt, A., Cameron, A., Sturm, L., Lathlean, T., Babidge, W., Blamey, S., et al. (2008). Rapid reviews versus full systematic reviews: An inventory of current methods and practice in health technology assessment. International Journal of Technology Assessment in Health Care, 24(2), 133–139.