Περιγραφή
Η Γενική Υποκλίμακα Λειτουργίας της Οικογένειας (General Functioning Scale – FAD-12) αποτελεί μία από τις πλέον διαδεδομένες και επιστημονικά τεκμηριωμένες σύντομες κλίμακες αξιολόγησης της συνολικής οικογενειακής λειτουργικότητας. Πρόκειται για τη συνοπτική υποκλίμακα του McMaster Family Assessment Device (FAD), το οποίο αναπτύχθηκε από τους Epstein και συνεργάτες στο πλαίσιο του McMaster Model of Family Functioning, ενός από τα σημαντικότερα θεωρητικά μοντέλα αξιολόγησης της λειτουργίας της οικογένειας.
Η κλίμακα έχει σχεδιαστεί ώστε να αποτυπώνει με αξιόπιστο τρόπο τον συνολικό βαθμό λειτουργικότητας ή δυσλειτουργίας της οικογένειας, εξετάζοντας τον τρόπο με τον οποίο τα μέλη της αλληλεπιδρούν, επικοινωνούν, επιλύουν προβλήματα και ανταποκρίνονται στις συναισθηματικές και κοινωνικές απαιτήσεις της καθημερινότητας.
Η πλήρης έκδοση του Family Assessment Device (FAD) αξιολογεί επτά βασικές διαστάσεις της οικογενειακής λειτουργίας:
- Επίλυση Προβλημάτων (Problem Solving)
- Επικοινωνία (Communication)
- Ρόλοι (Roles)
- Συναισθηματική Ανταπόκριση (Affective Responsiveness)
- Συναισθηματική Εμπλοκή (Affective Involvement)
- Έλεγχος Συμπεριφοράς (Behavior Control)
- Γενική Οικογενειακή Λειτουργία (General Functioning)
Η υποκλίμακα FAD-12 επικεντρώνεται αποκλειστικά στη συνολική εικόνα της οικογενειακής λειτουργίας και χρησιμοποιείται ευρέως τόσο σε ερευνητικά πρωτόκολλα όσο και στην κλινική αξιολόγηση οικογενειών, λόγω της σύντομης διάρκειας συμπλήρωσης και των εξαιρετικών ψυχομετρικών χαρακτηριστικών της.
Στόχος
Η Γενική Υποκλίμακα Λειτουργίας της Οικογένειας έχει ως βασικό σκοπό την αξιόπιστη εκτίμηση του βαθμού στον οποίο μία οικογένεια λειτουργεί αποτελεσματικά ως σύστημα.
Ειδικότερα, χρησιμοποιείται για:
- την αξιολόγηση της συνολικής ποιότητας των οικογενειακών σχέσεων,
- την αναγνώριση δυσλειτουργικών προτύπων αλληλεπίδρασης,
- την ανίχνευση οικογενειακών δυσκολιών που επηρεάζουν την ψυχική υγεία των μελών,
- την αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας θεραπευτικών ή συμβουλευτικών παρεμβάσεων,
- τη διερεύνηση της σχέσης της οικογενειακής λειτουργικότητας με ψυχολογικούς, κοινωνικούς, εκπαιδευτικούς και υγειονομικούς παράγοντες.
Η FAD-12 χρησιμοποιείται σήμερα σε μελέτες ψυχικής υγείας, οικογενειακής θεραπείας, παιδοψυχολογίας, κοινωνικής εργασίας, ειδικής αγωγής, νοσηλευτικής, δημόσιας υγείας και επιδημιολογικής έρευνας.
Βαθμολόγηση
Η υποκλίμακα αποτελείται από 12 δηλώσεις, από τις οποίες:
- έξι (6) είναι θετικά διατυπωμένες και περιγράφουν υγιή οικογενειακή λειτουργία,
- έξι (6) είναι αρνητικά διατυπωμένες και αποτυπώνουν στοιχεία οικογενειακής δυσλειτουργίας.
Οι συμμετέχοντες απαντούν σε τετραβάθμια κλίμακα Likert:
- 1 = Συμφωνώ απόλυτα
- 2 = Συμφωνώ
- 3 = Διαφωνώ
- 4 = Διαφωνώ απόλυτα
Πριν από τον υπολογισμό της συνολικής βαθμολογίας πραγματοποιείται αντιστροφή (reverse scoring) των αρνητικά διατυπωμένων δηλώσεων, ώστε όλες οι μεταβλητές να έχουν κοινή κατεύθυνση βαθμολόγησης.
Η τελική βαθμολογία προκύπτει από τον μέσο όρο των 12 ερωτήσεων.
Υψηλότερες τιμές υποδηλώνουν μεγαλύτερο βαθμό οικογενειακής δυσλειτουργίας, ενώ χαμηλότερες τιμές αντανακλούν καλύτερη συνολική οικογενειακή λειτουργία και μεγαλύτερη συνοχή μεταξύ των μελών της οικογένειας.
Η κλίμακα μπορεί να χρησιμοποιηθεί τόσο σε γονείς όσο και σε άλλα ενήλικα μέλη της οικογένειας, ανάλογα με τον σχεδιασμό της εκάστοτε μελέτης.
Ψυχομετρικά χαρακτηριστικά
Η Γενική Υποκλίμακα Λειτουργίας της Οικογένειας διαθέτει εξαιρετική διεθνή τεκμηρίωση ως προς την αξιοπιστία και την εγκυρότητά της.
Στην ελληνική προσαρμογή του McMaster Family Assessment Device (FAD), οι επιμέρους διαστάσεις παρουσιάζουν τιμές Cronbach’s α που κυμαίνονται από 0,47 έως 0,94, ενώ η υποκλίμακα της Γενικής Οικογενειακής Λειτουργίας εμφανίζει ιδιαίτερα υψηλή εσωτερική συνέπεια (Cronbach’s α = 0,89).
Στην παρούσα εφαρμογή της κλίμακας βρέθηκε ακόμη υψηλότερη αξιοπιστία, με Cronbach’s α = 0,91, γεγονός που επιβεβαιώνει την πολύ καλή εσωτερική συνοχή των ερωτήσεων και την αξιοπιστία των μετρήσεων.
Η διεθνής βιβλιογραφία υποστηρίζει επίσης:
- υψηλή αξιοπιστία επαναληπτικών μετρήσεων (test–retest reliability),
- ισχυρή συγκλίνουσα εγκυρότητα με άλλες κλίμακες οικογενειακής λειτουργικότητας,
- ικανοποιητική διακριτή εγκυρότητα έναντι διαφορετικών ψυχολογικών κατασκευών,
- σταθερή παραγοντική δομή σε διαφορετικούς πληθυσμούς και πολιτισμικά περιβάλλοντα.
Τα παραπάνω χαρακτηριστικά καθιστούν την FAD-12 ένα από τα πλέον αξιόπιστα εργαλεία για την αξιολόγηση της οικογενειακής λειτουργίας τόσο σε ερευνητικό όσο και σε κλινικό επίπεδο.
Εφαρμογές
Η Γενική Υποκλίμακα Λειτουργίας της Οικογένειας χρησιμοποιείται ευρέως σε:
- έρευνες οικογενειακής λειτουργικότητας,
- ψυχιατρική και κλινική ψυχολογία,
- οικογενειακή θεραπεία,
- παιδοψυχιατρική,
- ειδική αγωγή και συμβουλευτική γονέων,
- κοινωνική εργασία,
- αξιολόγηση παρεμβάσεων οικογενειακής υποστήριξης,
- μελέτες ποιότητας ζωής και ψυχικής ανθεκτικότητας,
- ερευνητικά πρωτόκολλα που εξετάζουν τη σχέση της οικογενειακής λειτουργίας με την κατάθλιψη, το άγχος, το στρες, τις διατροφικές διαταραχές και τις χρόνιες παθήσεις.
Η σύντομη διάρκεια συμπλήρωσης, η ευκολία βαθμολόγησης και η υψηλή αξιοπιστία της επιτρέπουν τη χρήση της τόσο σε μεγάλες επιδημιολογικές μελέτες όσο και στην καθημερινή κλινική πράξη.
Βιβλιογραφία
Epstein, N. B., Baldwin, L. M., & Bishop, D. S. (1983). The McMaster Family Assessment Device. Journal of Marital and Family Therapy, 9(2), 171–180.
Epstein, N. B., Bishop, D. S., & Levin, S. (1978). The McMaster Model of Family Functioning. Journal of Marital and Family Counseling, 4(4), 19–31.
Byles, J., Byrne, C., Boyle, M. H., & Offord, D. R. (1988). Ontario Child Health Study: Reliability and validity of the General Functioning subscale of the McMaster Family Assessment Device. Family Process, 27(1), 97–104.
Λιανός, Π. (2012). Γονικές πρακτικές και ψυχοκοινωνική προσαρμογή παιδιών στο σχολείο: Διερεύνηση ατομικών, γονικών και οικογενειακών παραγόντων (Διδακτορική διατριβή). Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών.