Εισαγωγή
Η αναγνώριση ενός ερευνητικού κενού αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα στάδια στον σχεδιασμό μιας επιστημονικής μελέτης. Ένα ερευνητικό κενό υποδηλώνει ότι ένα ζήτημα δεν έχει διερευνηθεί επαρκώς, ότι τα υπάρχοντα ευρήματα παρουσιάζουν περιορισμούς ή ότι απαιτείται διαφορετική προσέγγιση για την πληρέστερη κατανόηση ενός φαινομένου.
Μία ιδιαίτερα σημαντική μορφή ερευνητικού κενού είναι το μεθοδολογικό κενό (methodological gap). Στην περίπτωση αυτή, το ενδιαφέρον δεν επικεντρώνεται τόσο στο αν ένα θέμα έχει μελετηθεί, αλλά στον τρόπο με τον οποίο έχει μελετηθεί.
Ένα ζήτημα μπορεί να έχει διερευνηθεί σε πολλές προηγούμενες έρευνες, αλλά οι μελέτες να χρησιμοποιούν παρόμοιους σχεδιασμούς, περιορισμένα δείγματα, συγκεκριμένα εργαλεία ή αποκλειστικά μία προσέγγιση. Αυτό δημιουργεί την ανάγκη εξέτασης του ίδιου φαινομένου με διαφορετικές ή βελτιωμένες μεθόδους.
Τι Είναι το Μεθοδολογικό Κενό;
Το μεθοδολογικό κενό αφορά περιορισμούς, ελλείψεις ή ασυνέπειες στις μεθόδους που έχουν χρησιμοποιηθεί στην υπάρχουσα βιβλιογραφία.
Μπορεί να εμφανιστεί όταν οι προηγούμενες μελέτες:
χρησιμοποιούν κυρίως έναν συγκεκριμένο ερευνητικό σχεδιασμό,
βασίζονται αποκλειστικά σε ποσοτικές ή αποκλειστικά σε ποιοτικές μεθόδους,
χρησιμοποιούν μικρά ή μη αντιπροσωπευτικά δείγματα,
στηρίζονται αποκλειστικά σε αυτοαναφερόμενα δεδομένα,
χρησιμοποιούν εργαλεία με ανεπαρκώς τεκμηριωμένη εγκυρότητα ή αξιοπιστία,
εξετάζουν ένα φαινόμενο μόνο σε μία χρονική στιγμή,
ή εφαρμόζουν στατιστικές μεθόδους που δεν επιτρέπουν τη διερεύνηση πιο σύνθετων σχέσεων μεταξύ των μεταβλητών.
Η ύπαρξη μεθοδολογικού κενού δεν σημαίνει απαραίτητα ότι οι προηγούμενες έρευνες είναι λανθασμένες. Σημαίνει ότι διαφορετικές μεθοδολογικές επιλογές μπορούν να προσφέρουν νέες πληροφορίες, να ελέγξουν την αξιοπιστία προηγούμενων συμπερασμάτων ή να οδηγήσουν σε περισσότερο ολοκληρωμένη κατανόηση του φαινομένου.
Μεθοδολογικό Κενό και Ερευνητικό Κενό
Το μεθοδολογικό κενό αποτελεί ειδικό τύπο ερευνητικού κενού.
Σε ένα γενικό ερευνητικό κενό μπορεί να απουσιάζουν στοιχεία για ένα συγκεκριμένο θέμα, πληθυσμό, μεταβλητή ή γεωγραφική περιοχή.
Στο μεθοδολογικό κενό, αντίθετα, το φαινόμενο μπορεί να έχει ήδη μελετηθεί επανειλημμένα. Το κενό προκύπτει επειδή ο τρόπος διερεύνησής του παρουσιάζει περιορισμούς.
Για παράδειγμα, μπορεί να υπάρχουν πολλές μελέτες σχετικά με την επαγγελματική εξουθένωση των εκπαιδευτικών, αλλά οι περισσότερες να βασίζονται σε διατομεακές έρευνες με ερωτηματολόγια. Το μεθοδολογικό κενό θα μπορούσε να αφορά την απουσία διαχρονικών μελετών που να εξετάζουν πώς μεταβάλλεται η επαγγελματική εξουθένωση με την πάροδο του χρόνου.
Πώς Δημιουργείται ένα Μεθοδολογικό Κενό;
Ένας από τους συχνότερους λόγους δημιουργίας μεθοδολογικού κενού είναι η επαναλαμβανόμενη χρήση της ίδιας ερευνητικής προσέγγισης.
Όταν ένα επιστημονικό πεδίο βασίζεται επί σειρά ετών κυρίως σε μία μέθοδο, είναι πιθανό ορισμένες πλευρές ενός φαινομένου να παραμένουν ανεξερεύνητες.
Για παράδειγμα, οι ποσοτικές μελέτες μπορούν να προσδιορίσουν πόσο συχνά εμφανίζεται ένα φαινόμενο ή ποιες μεταβλητές σχετίζονται μεταξύ τους. Ωστόσο, μπορεί να μην εξηγούν σε βάθος τις εμπειρίες, τα κίνητρα ή τις αντιλήψεις των συμμετεχόντων.
Αντίστοιχα, μια αποκλειστικά ποιοτική βιβλιογραφία μπορεί να προσφέρει πλούσια περιγραφή των εμπειριών, αλλά να μην επιτρέπει την εκτίμηση της συχνότητας ή της ισχύος των παρατηρούμενων σχέσεων.
Σε αυτές τις περιπτώσεις, η εφαρμογή μικτών μεθόδων μπορεί να συμβάλει στην κάλυψη του μεθοδολογικού κενού.
Παραδείγματα Μεθοδολογικού Κενού
Ένα κλασικό παράδειγμα αφορά έρευνες στις οποίες τα δεδομένα συλλέγονται αποκλειστικά μέσω αυτοαναφερόμενων ερωτηματολογίων.
Αν εξετάζεται, για παράδειγμα, η χρήση κοινωνικών δικτύων και η ψυχική ευεξία, οι συμμετέχοντες μπορεί να αναφέρουν μόνοι τους πόσο χρόνο χρησιμοποιούν τις πλατφόρμες. Μια νέα μελέτη θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει αντικειμενικά ψηφιακά δεδομένα χρήσης και να εξετάσει εάν τα συμπεράσματα παραμένουν τα ίδια.
Άλλο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η κυριαρχία των διατομεακών μελετών σε ένα πεδίο. Μια διατομεακή έρευνα καταγράφει δεδομένα σε μία χρονική στιγμή και μπορεί να εντοπίσει συσχετίσεις. Δεν επιτρέπει όμως πάντοτε σαφή συμπεράσματα για τη χρονική ακολουθία των μεταβλητών.
Σε αυτήν την περίπτωση, μια διαχρονική μελέτη θα μπορούσε να καλύψει το κενό εξετάζοντας τους ίδιους συμμετέχοντες σε διαφορετικές χρονικές περιόδους.
Μεθοδολογικό κενό μπορεί επίσης να υπάρχει όταν οι προηγούμενες έρευνες έχουν χρησιμοποιήσει μόνο μικρά δείγματα ή δείγματα ευκολίας. Η χρήση μεγαλύτερου και περισσότερο αντιπροσωπευτικού δείγματος μπορεί να βελτιώσει τη δυνατότητα γενίκευσης των αποτελεσμάτων.
Η Σημασία της Στατιστικής Μεθοδολογίας
Το μεθοδολογικό κενό δεν αφορά μόνο τον σχεδιασμό της έρευνας ή τη συλλογή των δεδομένων. Μπορεί να σχετίζεται και με τις τεχνικές στατιστικής ανάλυσης.
Ένα ερευνητικό πεδίο μπορεί, για παράδειγμα, να χρησιμοποιεί κυρίως απλές συσχετίσεις και συγκρίσεις μέσων όρων, ενώ οι σχέσεις μεταξύ των μεταβλητών είναι πολύ πιο σύνθετες.
Μια νεότερη μελέτη μπορεί να χρησιμοποιήσει πολυμεταβλητή παλινδρόμηση, μοντέλα διαμεσολάβησης ή τροποποίησης επίδρασης, ανάλυση διαδρομών, μοντέλα δομικών εξισώσεων ή διαχρονικές αναλύσεις.
Η χρήση μιας περισσότερο κατάλληλης αναλυτικής προσέγγισης μπορεί να αποκαλύψει σχέσεις οι οποίες δεν ήταν δυνατό να εντοπιστούν με απλούστερες τεχνικές.
Ωστόσο, η εφαρμογή πιο σύνθετων στατιστικών μεθόδων δεν αποτελεί από μόνη της κάλυψη μεθοδολογικού κενού. Πρέπει να υπάρχει σαφής επιστημονική αιτιολόγηση για το γιατί η νέα μέθοδος μπορεί να προσφέρει ουσιαστικά διαφορετική γνώση.
Πώς Εντοπίζεται το Μεθοδολογικό Κενό;
Ο εντοπισμός του μεθοδολογικού κενού ξεκινά από μια συστηματική και κριτική μελέτη της υπάρχουσας βιβλιογραφίας.
Ο ερευνητής δεν πρέπει να εξετάζει μόνο τα αποτελέσματα των προηγούμενων μελετών, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο πραγματοποιήθηκαν.
Ιδιαίτερη προσοχή πρέπει να δίνεται στον ερευνητικό σχεδιασμό, στο μέγεθος και στον τρόπο επιλογής του δείγματος, στα εργαλεία μέτρησης, στη διάρκεια της μελέτης, στις μεταβλητές που χρησιμοποιήθηκαν και στις μεθόδους στατιστικής ανάλυσης.
Οι ενότητες «Περιορισμοί» και «Μελλοντική Έρευνα» των επιστημονικών άρθρων είναι επίσης ιδιαίτερα χρήσιμες, καθώς οι ίδιοι οι συγγραφείς συχνά αναγνωρίζουν μεθοδολογικές αδυναμίες και προτείνουν διαφορετικές προσεγγίσεις για μελλοντικές μελέτες.
Οι συστηματικές ανασκοπήσεις και οι μετα-αναλύσεις μπορούν να αποτελέσουν ακόμη σημαντικότερη πηγή, επειδή συγκρίνουν πολλές έρευνες και μπορούν να αναδείξουν επαναλαμβανόμενους μεθοδολογικούς περιορισμούς.
Επαλήθευση του Μεθοδολογικού Κενού
Ο εντοπισμός ενός πιθανού κενού δεν είναι αρκετός. Πριν χρησιμοποιηθεί ως αιτιολόγηση μιας νέας έρευνας πρέπει να επιβεβαιωθεί ότι εξακολουθεί να υπάρχει.
Μια παλαιότερη μελέτη μπορεί να αναφέρει ότι απουσιάζουν διαχρονικές έρευνες, αλλά στο μεταξύ μπορεί να έχουν δημοσιευθεί αρκετές τέτοιες μελέτες.
Για τον λόγο αυτό απαιτείται επικαιροποιημένη βιβλιογραφική αναζήτηση σε κατάλληλες επιστημονικές βάσεις δεδομένων, χρησιμοποιώντας συνδυασμούς όρων που σχετίζονται τόσο με το θέμα όσο και με τον συγκεκριμένο ερευνητικό σχεδιασμό.
Πώς Διατυπώνεται σε μια Επιστημονική Εργασία;
Η διατύπωση ενός μεθοδολογικού κενού πρέπει να είναι συγκεκριμένη και τεκμηριωμένη.
Μια ολοκληρωμένη διατύπωση μπορεί να ακολουθήσει τη λογική:
«Παρότι προηγούμενες μελέτες έχουν διερευνήσει τη σχέση μεταξύ Χ και Ψ, η πλειονότητα βασίζεται σε διατομεακούς σχεδιασμούς και αυτοαναφερόμενα δεδομένα. Ως αποτέλεσμα, παραμένει περιορισμένη η γνώση σχετικά με τη χρονική εξέλιξη της σχέσης. Η παρούσα μελέτη επιδιώκει να καλύψει αυτό το μεθοδολογικό κενό μέσω διαχρονικού σχεδιασμού και επαναλαμβανόμενων μετρήσεων».
Η διατύπωση αυτή είναι ισχυρότερη από μια γενική δήλωση ότι «υπάρχουν λίγες έρευνες», επειδή προσδιορίζει τι ακριβώς λείπει και πώς η νέα μελέτη σκοπεύει να το αντιμετωπίσει.
Συμπεράσματα
Το μεθοδολογικό κενό αποτελεί μια ιδιαίτερα σημαντική μορφή ερευνητικού κενού, επειδή συνδέεται άμεσα με τον τρόπο παραγωγής της επιστημονικής γνώσης.
Η αναγνώρισή του απαιτεί κριτική αξιολόγηση της υπάρχουσας βιβλιογραφίας και όχι απλή καταγραφή του αριθμού των δημοσιευμένων μελετών. Ο ερευνητής πρέπει να εξετάζει πώς σχεδιάστηκαν οι προηγούμενες έρευνες, ποιοι πληθυσμοί μελετήθηκαν, ποια εργαλεία χρησιμοποιήθηκαν και ποιες αναλυτικές μέθοδοι εφαρμόστηκαν.
Η χρήση διαφορετικών ερευνητικών σχεδιασμών, νέων εργαλείων μέτρησης, μεγαλύτερων ή διαφορετικών δειγμάτων, διαχρονικών προσεγγίσεων, μικτών μεθόδων ή καταλληλότερων στατιστικών τεχνικών μπορεί να συμβάλει στην κάλυψη ενός πραγματικού μεθοδολογικού κενού.
Το ουσιαστικό στοιχείο δεν είναι απλώς να χρησιμοποιηθεί μια διαφορετική μέθοδος, αλλά να τεκμηριωθεί γιατί αυτή η αλλαγή μπορεί να οδηγήσει σε πιο αξιόπιστη, πληρέστερη ή διαφορετική επιστημονική γνώση.
Βιβλιογραφία
Miles, D. A. (2017). A taxonomy of research gaps: Identifying and defining the seven research gaps. Doctoral Student Workshop: Finding Research Gaps – Research Methods and Strategies.
Müller-Bloch, C., & Kranz, J. (2015). A framework for rigorously identifying research gaps in qualitative literature reviews. Proceedings of the 36th International Conference on Information Systems.
Robinson, K. A., Saldanha, I. J., & McKoy, N. A. (2011). Development of a framework to identify research gaps from systematic reviews. Journal of Clinical Epidemiology, 64(12), 1325–1330.
Snyder, H. (2019). Literature review as a research methodology: An overview and guidelines. Journal of Business Research, 104, 333–339.
von Elm, E., Altman, D. G., Egger, M., Pocock, S. J., Gøtzsche, P. C., & Vandenbroucke, J. P. (2007). The Strengthening the Reporting of Observational Studies in Epidemiology (STROBE) statement: Guidelines for reporting observational studies. PLoS Medicine, 4(10), e296.
Για περισσότερα σχετικά με το Μεθοδολογικό Κενό, καθώς και για περαιτέρω πληροφορίες, επικοινωνήστε με την ομάδα της DatAnalysis!